Kundera


Powieść jako metoda badania egzystencji – filozoficzne konteksty w twórczości Milana Kundery

 

1. Wstęp
Na wstępie trzeba zaznaczyć że praca ta, z racji swej formuły, jest jedynie wprowadzeniem do wieloaspektowego i bogatego tematu, jakim jest twórczość Kundery w perspektywie filozoficznej. Jest to zaledwie zarys podstawowych cech powieściopisarstwa Kundery oraz idei z nim powiązanych, wprowadzenie do tematu. Nie poruszałam tu poszczególnych problemów związanych „mądrością powieści”, aby uniknąć powierzchownego, skrótowego potraktowania, które niechybnie by nastąpiło przy pracy o tak małej objętości.
Ogólnym celem tej pracy jest ukazać twórczość Kundery w perspektywie filozoficznej, a dokładniej, stworzyć wstęp do takiej analizy. Czyli przeanalizować ideę powieści wg Kundery pod względem zawartych w niej myśli filozoficznych. Cel ten jest o tyle złożony i niełatwy do osiągnięcia, iż Kundera raczej nie identyfikuje się z żadnym konkretnym nurtem filozoficznym, a na dodatek zdecydowanie oddziela te dwa światy: działalność twórczą – powieściopisarstwo i teoretyczną, abstrakcyjną myśl zwaną filozofią.
Czytając „Nieznośną lekkość bytu” Kundera wydał mi się postmodernistyczny. Pochwała relatywności i wielości prawd, przypadek jako siła sprawcza w świecie opuszczonym przez Boga. Rzeczywistość w której szczęście ma gorzki smak zrozumienia, że nie istnieje wielka zasada, ostateczna prawda, jedyny sens. Życie ludzkie, którego wyznacznikiem jest niedoświadczenie, wykluczające możliwość osądu, znoszące wszelką moralność, niedoświadczenie nie dające szans na poprawę, na zdobycie wiedzy o tym, co robić, by żyć lepiej, by uniknąć błędów. Ideę tą wyraża powszechnie znany cytat:
Nie ma żadnej możliwości, by sprawdzić, która decyzja jest lepsza, bo nie istnieje możliwość porównania. Człowiek przeżywa wszystko po raz pierwszy i bez przygotowania. To tak, jakby aktor grał przedstawienie bez żadnej próby. Cóż może być warte życie, jeśli pierwsza próba jest już życiem ostatecznym? Dlatego życie zawsze przypomina szkic. Ale nawet szkic nie jest właściwym określeniem, bo szkic to zawsze zarys czegoś, przygotowanie do obrazu, gdy tymczasem szkic, jakim jest nasze życie, to szkic bez obrazu, szkic do czegoś, czego nie będzie. [NLB, s.9]
Mając w pamięci tą refleksję, postanowiłam stworzyć taki szkic na temat filozofii w powieściopisarstwie Kundery – jak na razie szkic bez obrazu. Pierwsza próba zmierzenia się z tematem. Z potencjalną możliwością powstania obrazu.
Podstawową książką, na którą w tej pracy się powołuję jest Sztuka Powieści, w której autor przedstawia swe własne przemyślenia o celach i charakterystykach powieściopisarstwa. Nawiązania do jego idei odnalazłam w myśli filozoficznej Rorty’ego oraz w pracy Koschanego, omawiającej zarówno Kunderę, jak i Rorty’ego.


2. Filozofia a powieść

2.1 Podobieństwa
Wiele aspektów łączy filozofię z powieścią. Koschany w swojej pracy przytacza założenie Eco, który stwierdza, iż zarówno filozofia jak i powieść oparte są na tym samym fundamencie poznawczym . To znaczy że źródłem obu tych dziedzin jest ten sam „głód poznania”, potrzeba analizowania rzeczywistości, odkrywania nowych aspektów egzystencji. Koschany przytacza również myśl Markowskiego: „Czy nie jest przypadkiem tak, że niezależnie od dyskursywnego statusu mówią one [powieść i traktat] innymi językami to samo?” . W wyniku różnych procesów, zarówno powieść, jak i filozofia, osiągają jeden cel – poznanie. Jak przyznaje Kundera „Wszystkie wielkie tematy egzystencjalne, jakie w Bycie i Czasie porusza Heidegger, przekonany, iż dotychczasowa filozofia europejska je zarzuciła, zostały odsłonięte, oświetlone przez cztery wieki powieści.” . Oznacza to, iż zarówno filozofia jak i powieść podejmują tą samą problematykę, zajmują się badaniem rzeczywistości za pomocą myśli. Łączy je tematyka, różni metoda.

2.2 Różnice
Jak zostało wspomniane we wstępie do tej pracy, autor Nieznośnej Lekkości Bytu nie zwykł używać terminu „filozofia” kontekście powieści. Według niego myśl filozoficzna należy do innej kategorii niż powieść: „filozofia rozwija swą myśl w przestrzeni abstrakcyjnej – bez postaci, bez sytuacji.” . Filozofia to teoria, natomiast powieść to narracja. Podobnie jak filozofów, powieściopisarzy również zajmuje badanie możliwości ludzkiej egzystencji , ale czynią to nie za pomocą abstrakcji, ale narracji – poprzez dogłębne poznanie, odkrycie sensu każdej postaci i sytuacji, którą przedstawiają w powieści. Również sposób myślenia filozofa i powieściopisarza jest odmienny. Kundera stwierdza, że, co prawda w kontekście wielkich powieściopisarzy (Kafka, Musil, Czechow) zdarza się mówić o ich filozofii, jednak ich twórczość nie składa się na jednolitą ideologię. Według Kundery przedstawiane przez powieściopisarzy opinie nie mają wartości same w sobie, są raczej polem badań, okazją do analizy intelektualnej, eksperymentów logicznych, punktem wyjścia dla refleksji . Kundera następująco definiuje rolę poglądów: „Powieściopisarz nie przejmuje się swymi ideami. Jest odkrywcą, usiłującym po omacku odsłaniać nieznaną postać egzystencji.”
Rorty , filozoficzny „sprzymierzeniec” Kundery, aby podkreślić różnice między filozofią a powieścią tworzy opozycję: „kapłan-asceta versus powieściopisarz , (…) teoria, prostota, struktura, abstrakcja, istota versus narracja, szczegół, różnorodność i przypadek” . Ta druga strona idealnie pasuje do twórczości Kundery. Pisarz, podobnie jak Rorty, krytycznie odnosi się do esencjalistycznego podejścia do świata, praktykowanego przez filozofów. Zamiast wielkiej teorii wszystkiego woli wiele indywidualnych prawd, bardziej niż absolut ceni różnorodność i to w tym widzi klucz do zrozumienia świata – w którym każdy ma prawo do zrozumienia go na własny sposób.
Rorty w następujący sposób interpretuje myśl Kundery: „Z punktu widzenia Kundery prezentowane przez filozofa esencjalistyczne podejście do ludzkich spraw, próba przedstawienia przezeń kontemplacji, dialektyki i przeznaczenia w miejsce przygody, narracji i przypadku, jest obłudnym sposobem stwierdzenia: to, co ma znaczenie dla mnie, jest ważniejsze od tego, co ma znaczenie dla ciebie, albowiem to ja właśnie pozostaję w kontakcie z czymś – z rzeczywistością – co tobie jest niedostępne” . W tym kontekście filozof jawi się jako osoba przekonana, iż posiadła monopol na prawdę, stawiająca swoją prawdę ponad prawdami innych. Ponadto, ów filozof wierzy w istnienie jedynej prawdy, ostatecznej definicji bytu. Kłóci się to z wizją Kundery, który postrzega świat jako krainę różnorodności i indywidualności, gdzie rządzi przypadek; jako miejsce, w którym nie ma jednej prawdy, lecz wiele równorzędnych racji, z których każda ma równe prawo bytu. W tym kontekście istotnie filozofia może być nazwana totalitarną, jak to uczynił Koschany.


3. Kundera a postmodernizm
Oto postulat Rorty’ego, zinterpretowany przez Kwieka: „Rorty chciałby, aby filozofia – wraz z powieścią i tak jak ona – uznała, iż świat jest wieloznaczny, iż nie istnieje jedna absolutna prawda, lecz wielość względnych i przeczących sobie prawd.” . Ten cytat wskazuje, że idee postmodernistyczne są bliskie neopragmatykowi Rorty’emu. Nie obce są one również Kunderze. Dziamski we wstępie do swej książki, stwierdza, że „ochrona wielości i różnorodności wydaje się najwyższą wartością postmodernizmu, a szukanie odpowiedzi na pytanie jak żyć w naznaczonym różnorodnością świecie, jak bronić się przed dominacją jednej prawdy, jak otwierać i przekraczać zastałe granice – głównym celem postmodernizmu” . Podobne idee – zwłaszcza związane z brakiem jedynej prawdy i docenianiem różnorodności oraz z przekraczaniem granic poznania – łatwo znaleźć w twórczości Kundery. Za Hermanem Brochem powtarza on: „Jedyną racją bytu powieści jest odkrywanie tego, co jedynie powieść odkryć potrafi. ” Uważa, że zadaniem i moralnością powieści jest odsłanianie nieznanych aspektów egzystencji, czyli ciągłe przekraczanie granicy poznania . Postmodernistyczne wydaje się też jego podejście do problemu prawdy, które obrazuje zestawienie powieściopisarza z Rabelaisowskim agelastą . Według Kundery powieść, dzieło powstałe w wyniku śmiechu Boga, nie może być zrozumiana przez kogoś kto nie słyszał nigdy śmiechu Boga – kto uważa prawdę za jedyną i ostateczną i myśli, że rzeczywiście jest tym, za kogo się uważa. Poddanie w wątpliwość idei jedynej właściwej prawdy daje początek indywidualności, stwierdza Kundera. Powieść, jako badanie egzystencji na doświadczalnych ego , jest „wyobraźniowym rajem indywidualności. Jest przestrzenią, w której nikt, ani Anna, ani Karenin, nie jest panem prawdy, lecz wszyscy, tak Anna, jak Karenin, mają prawo do zrozumienia” . Względność, kontekstualność prawdy są charakterystyczne dla postmodernizmu, w końcu jego flagowym hasłem jest upadek metanarracji.

 

4. Wnioski
Jeszcze raz trzeba podkreślić szkicowy charakter tej pracy. Wszelkie szczegółowe elementy (na przykład ciekawa idea kontyngencji) zostały pominięte, z nadzieją, że w przyszłości nastąpi rozwinięcie tego tematu, i wtedy, idąc za metaforą Kundery, szkic posłuży jako baza do obrazu.
Podsumowując, Kundera ponad kapłana-ascetę ceni sobie powieściopisarza. Ponad „mądrość filozofii” stawia „mądrość powieści” . Od teorii woli narrację. Odrzuca idee esencjalistyczne, uznając je za ograniczające i stawiające prawdę jednego człowieka ponad prawdami innych. Mimo różnic ideologicznych i metodologicznych, zarówno powieściopisarstwo, jak i filozofia, są procesami badania egzystencji, dążącymi ku jednemu celowi, jakim jest poznanie egzystencji.
Czy Kundera jest pisarzem postmodernistycznym? W jego twórczości można znaleźć pewne elementy charakterystyczne dla postmodernizmu, ale sam pisarz nie utożsamia się z żadną ideologią. Trudno również doszukać się konkretnych nurtów filozoficznych, które mają wpływ na twórczość Kundery, ponieważ jego powieści nie są wykładnią filozofii, lecz badaniem egzystencji. Jak Kundera sam stwierdza, jego jedynym celem i ideologią jest powieściopisarstwo .




Podziel się ze znajomymi!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *